Dae su libru de sa bonanima de Ennio Frogna

SU TEMPORALE

Est capitàu i-n-una ‘e cudda' dies in su mentres ci Mariànna e Giuannèddu fùanta torrànno, coment'e a sèmpere, dae s'ortu. Su celu non fud annuàu, ma si bidia' solu calecuna nuigèdda, canno de ùbitu ad iscutt'una saètta, faènno pariccio' surcos in s'ària, segudàda dae unu tronu ci de gant'a' sonàu paria' calann'a tròdulo' dae sa punta ‘e Bruncuspina, iscudènno a cann'a una cara e a cann'a s'àttera ‘e su accu.
A i cussa n'a' segudàu àtterasa, tott'assumbròsas, cun atteretantis ardòinos in su mentres ci nues e nuigèddasa, in pag'ora, si funti pinnigàdas in picc'issoro, innieddigànno su logu.
In sa foràda ‘e Frùmene, tra unu dubbuddiòne e i s'àtteru, s'intenniàd una oge ‘e fèmina cerriànno: “ Soboè, torradìnne!..Còida!.”
“ Santa Maria Virgini. Tronos e lampos ‘e su toni ‘e Ìrgini!..” a' nàu Mariànna, signannòsi: “ In lùmen'e su Babbu, ‘e su Figiu e de s'Ispirìdu Santu”, a onnia iscàrriga ‘e tronu ci intennìa', sèmpere prus accànta a is concas issoro.
Funti curtos a s'acconcolàre in su medàu de su cuile de tiu Locciorai, ci fudi accànta ‘e su camìnu, e s'abba fu' giai calann'a errìoso. Su tagiu fud' ameriànno sutt'e is arborese: pagos orròeles illascào' dae su fogu, e in calecunu mes'abbrugiàu si bidiant'ancora i' sinnàlese. Cust'issèna si presentad'a Giuannèddu meda divèrcia de cudda bivvìa in su cuile de i' Locese. In su cuile de Locciorai duos pastorese, mer'e ceràccu, fuanta pasannòsi in s'umbra, i-n-unu mamèntu ci no' ddu iad ite faere. Locciorai, cann'a' biu ca is cosa' fùanta ponennòsi male, est curtu erettu bi-e su medàu; s'àtteru, connòttu da-e tottus i' midda cun s'istivìgnu ‘e Gai, s'est discoidàu in foras e dd'ad accùrtu un arràgiu. Custu a' fatt'unu sonu meda pru' mannu ‘e is àtteros e una luge ci paria' ca inciurpàda, e a' fatt'unu dannu ‘e non crere: ad occitu a Gai cun pariccia' brebbèse.
A tiu Locciorai, ci in cussu mamèntu fu' po arribbar'a su medàu, ne-ddad ibbentulàu a illargu tottu, dd'ad iscurciàu e abbrugiàu is pese, e su tronu, calàu prima in picciu ‘e un àrbore assurcannòddu da-e conc'a pese, e si-nn'est bannàu appustis a ispassu in su terrenu, faènno tottu cussu degòllu.
Mariànna e Giuannèddu, giai arribbàos a s'acconcoladòrgiu, funti unu accant'a s'àtteru, cun is ogos apertos e timènno, assaccàos intru-e su medàu pitìccu, e ibbettànno ci esse'passàda s'istraccìa, pregann'a sa Madònna e a tott'i' Sàntoso. Su temporàle, po sa beridàde, est guràu pagu: fud un'istraccìa ci si-nn'est bannàda erettu coment'a colpu est arribbàda.
I' mesu ‘e tottu custu trumèntu Mariànn'e Giuannèddu intenniànta solu sa og'e Locciorai lamentannòsi: “Deu meu, Deu meu, it'est sùccediu ! S'est'isinigàu, ma est est torràu erèttu, mancàri fud ancòra tott'imamoriscàu e non si podìa mòvere. Tanno mam'e figiu funt'essìo' da-e su medàu po dd'agiudàre.
In s'ària s'intenniàd unu fragu ci pariad una minièra ‘e ciùrfuru, e su terrènu fu' tott'assurcàu da' errìos e errièddoso. Ant'agatàu su fertu i-n-una situaciòne ci faia' pena, i' mesu ‘e s'orrugàgia ‘e sa linna de s'àrbore uscràu, comente unu suegiu ecciu, dae sa saètta. Pag'aillarghitèddu s'issèna fu pru' leggia meda.
Tiu Gai, fu' fuliàu un mes'e i' brebbèse, e dd'anta agatàu istragiàu e assaccàu comènte una ‘e issas'etottu. Unu rustigèddu, is paga' ci si funti sarbàdas, fuant'a una cara attontàdas pru' de gantu ddue funti ‘e natùra, accinnànno calecùnu bèulu time time.
Mancàri sa erbè sie' tonta, in custa circustància, paria' ca issa puru ia' crumpènniu su ci fu' succèdiu. “ Coro i' brebbè' mìas'! Coro, i' brebbe' mìasa!, naia' Locciorai, seccennòsi cun s'agiud'e Mariànn'e Giuannèddu e cardiannòs'ispantàu a tott'is càrasa. A su post'e si toccar'is pes abbrugiàoso, s'istrigniàd i' manos a su coro.
De su pòberu Gai si nne fud iscaèssiu, comente ci no' esse' mai esistìu: “ Coro i' brebbe' mias !, coro i' brebbe' miasa!”, naia' Locciorai, ancora lamentannòsi. In su fratèmpus mam'e figiu, anta cravàu is aggittòrios intru-e su accu: “aggittòriu, aggittòriu! Suncurrìe a innòe!”
Is primos a suncùrrere fuant'istètios i' fràdes Casula, ci poi fùanta is prus accànta. Appùstisi n'ad'arribbàu àtteros' pùru, e tottu parisi, cencia perde' tempus, anta penciàu eret'a carrigàr'a Locciorai in picc'e unu caddu, po ne ddu lear'a bidda. De custu trabagiu si-nn'est incarrigàu Loisu Casula ci, cun Mariànn'e Giuannèddu, in corria' de fogu coment'e i su lamp'etottu, si funti postos in camìnu bie Frùmene.
“Ponièbbosi ‘ene”, dd'a' nau Lois'a Locciorai ci si fu' sèciu coment'ia' pòcciu, e fud illissinànnosinne da-e sa sedda, canno fud acconciànnoddu. Dd'ad'imoddiccàu ‘en'is pese, e si-ddos a' cravàos intru-e sa bèrtula: unu pe corru.
Sa camaràda est arribbad'a bidda cun Locciorai in picciu ‘e caddu, ma su bellu est succèdiu canno is parènte' de s'istruppiàu si funt'inchiettàos cun cine dd'a' suncùrtu. Si funt'offènnios, forcis po tottu sa vida, comente ci essènt istètios issoso su Giove ci ia' mannàu i' làmpos e is trònoso.
“ Oe gai minnèdd'ai' batìu sanu ! “, ad aboginàu sa pobìdda ‘e Locciorai. “Bah!, arragnàosi !”, a' nàu Loisu, appustis c'ia' sèciu s'istruppiàu i-n-un'iscadirèdda.
Peppa Sacchèddu, a pusti' ci a' issìpiu su fattu, sigomente oliad issìre coment'istàianta Mariànna e Giuannèddu est suncùrta erètu, cun àttera' meda gente ci si fu' giai aggrogolliàda, ibbettànno in pracc'e s'istruppiàu. A i' foèddo' de sa pobìdda. “ oe giai..”, Peppa dd'ad'arrespòstu : “A ti càllasa nara, e ti bròbbisi su muccu ca faese mègnusu! Incàppada non dd'asa preparàu su gaffèo cun abbardènte!”
“ E ci si fu' mortu Locciorai tanno, coment'e a Gai?”, a' nau un'àttera pressòne ci ddue fudi. “ No as'a bolle pònned appàre su pobìddu de Filomèna Lordèddu cun Gai tue puru: ba bà, tue puru giai ses'accòncia! “ad arrespòstu un'àttera femina. A Gai ne-dd'ant'atìu, pasa pasa, in picc'e una carrùgia ‘e sida, e ne-dd'anta leàu erètu a sa càmera mortuària ‘e su cimitòriu, po ibbettàre su pretore ci enia' dae fòrasa.
Sa comùna ad'arrecumannàu unu baùle a maìstu Frigàu, ci dd'a' fattu cun bàttero' tàulasa de castagna irde pru' grae' de su mortu, e a' tentu tottu s'assistència religiòsa de don Diego, prima de ne-dd'interràre i-n-unu fossu comente tanno faìanta po tòttusu. Non che i como, ca oramài si faed a bìncida' de pare, ini' fràigo' de is tùmmasa, e po iere e cine pone' su pru' bellu granìtu ‘e Gaddùra, perda' de Cogne o mràmaros' color'e orròsa.
Maìstu Frigàu, ancora iu, est ibbettànno sa paga dae sa Comùna, sa càlese non boled abbarràre ‘ifattu de calecùnu Ministèru ci, po mutìre a trabbagiàre calecunu incidòre de cuncùrsu, ibètta' fines'a deg'annoso.
Gai est sèmpere bivìu ‘e furrimòddios, ce n'arte nen parte e cencia tènned una omo po si croccàre. Fu' beniu dae una idda ‘e su cabu ‘e susu. S'istivìgnu matèssi: Gai, na' ca su foèddu non fae' parte de su limmàgiu ‘e Frùmene.
Canno is piccinnèddo' ddi ponìanta s'attòccu mutinnòddu: “ Gai, Gai!”, issu, erriennòsinne, arresponnìa' movènnos'una pala, Gai etòttu este.
Si croccàd a ube ddi aìant'un'accòrru: a canno in su medàu ‘e Laccilàci ‘e tia Marièdda Brodu; a canno in su forru ‘e is Piras; a canno in sa omo abbannonàda de tiu Efisìnu.
Tragiàia', sèmpere male crabbàu e iscùrciu, fasse' de linna ci si ennìa' po si comporàre calecunu pane, ci si pappàd issùnnennosiddu, in su gaffèo fattu ‘e lanne.” Custa est sa chena mea “, naia' canno calecùnu dd'agatàia' pappànno. De pragnu mancu si nne lumenàda, solu calecùnu orrùgu ‘e pane tostàu, ci s'issùnnia' canno annàd a linna.
Como, a ceràccu ‘e Locciorai, a parte su pan'e arrescòttu ‘e onnia die, pappàiad onnia tanti, calecùn'orrughèddu ‘e peccia puru; ad ottèntu una pariga ‘e cacciòlas intrèas e i' bestìgno bèccio' de su mere.
Ma sa malavortùna e i su tronu, no' anta cunciberàu tottu custu. Nemos s'a' presentàu a Frùmene, po s'arreconnossimèntu, ca gente no' ne tenìada. Tenìa' sol'unu foss'amìgu in campusàntu ci si nn'est appenàu, e dd'a' fattu ‘e mama, “ ultimo asilo porgendo “ i-n-una idda ci no' fu' sa sua.

Traduzione del Professor
Giovanni Locci